طراحی الگوی پیشگیری از اعتیاد از دیدگاه نوجوانان سالم، نوجوانان درگیر اعتیاد و متخصصین حوزه اعتیاد؛ رویکرد ترکیبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه روانشناسی، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران

2 دانشیار، گروه علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. (نویسنده مسئول)

3 گروه روانشناسی، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران.

10.22038/mjms.2025.27831

چکیده

زمینه و هدف: اعتیاد نوجوانان یکی از پیچیده‌ترین آسیب‌های اجتماعی است که نیازمند الگوهای پیشگیرانه بومی و چندبعدی می‌باشد. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی پیشگیری از اعتیاد نوجوانان با تمرکز بر بافت اجتماعی و فرهنگی شهر بیرجند انجام شد.
مواد و روش‌ها: این پژوهش با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) انجام شد. در بخش کیفی، مشارکت‌کنندگان شامل سه گروه بودند: ۸۰ نفر شامل نوجوانان درگیر اعتیاد (۳۳ نفر)، نوجوانان سالم (۳۲ نفر) و متخصصان حوزه اعتیاد (۱۵ نفر) که با روش نمونه‌گیری هدفمند تا حد اشباع نظری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند عمیق بود که بر اساس روش تحلیل مضمون کراسول و کلارک (۲۰۱۷) تحلیل گردید. برای اطمینان از اعتبار پژوهش، از استراتژی‌های مشارکتی و تطبیق توسط اعضاء (روس و جوهانسون، ۲۰۲۰) استفاده شد. در بخش کمی، برای اعتبارسنجی الگوی طراحی شده، از تکنیک دلفی با مشارکت ۱۵ متخصص و پرسشنامه ۹۴ آیتمی استفاده گردید.
یافته‌ها: تحلیل مضامین منجر به شناسایی راهکارهای پیشگیری در سه سطح فراگیر گردید: ۱. راهکارهای فردی و بین‌فردی (ارتقای تاب‌آوری، مدیریت هیجان و مهارت‌های زندگی)، ۲. راهکارهای خانواده‌محور (اصلاح سبک‌های فرزندپروری، نظارت هوشمندانه و تقویت بنیان‌های عاطفی) و ۳. راهکارهای اجتماعی، فرهنگی و محیطی (مدیریت فضای مجازی، کنترل دسترسی و نقش بازدارنده مدرسه). نتایج مرحله دلفی نشان داد که الگوی طراحی شده با ۹۴ راهکار استخراجی، از سوی متخصصان مورد تأیید قرار گرفت و اجماع کارشناسی بالایی در مورد مؤلفه‌ها و ساختار شبکه مضامین حاصل شد.
نتیجه‌گیری: الگوی طراحی شده یک چارچوب چندسطحی، شبکه‌ای و بومی ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده ضرورت هم‌افزایی میان نهادهای فردی، خانوادگی و اجتماعی است. این الگو می‌تواند به عنوان مبنایی برای سیاست‌گذاران و مربیان در جهت تدوین برنامه‌های پیشگیرانه هدفمند در مناطق با ویژگی‌های مشابه شهر بیرجند مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Designing an addiction prevention model from the perspectives of healthy adolescents, adolescents involved in addiction, and addiction specialists; a combined approach

نویسندگان [English]

  • Zahereh Haghparast 1
  • Hadi Pourshafei 2
  • Samaneh sadat Jafar tabatabaei 3
  • Fatemeh Shahabizadeh 3
1 Department of Psychology, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Educational Sciences and Psychology, University of Birjand, Birjand, Iran.
3 Department of Psychology, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran
چکیده [English]

Background and Objective: Adolescent addiction is one of the most complex social anomalies requiring indigenous and multidimensional preventive models. This study aimed to design and validate an addiction prevention model for adolescents, focusing on the socio-cultural context of Birjand.
 Materials and Methods: This study utilized a mixed-methods (qualitative-quantitative) design. In the qualitative phase, participants consisted of three groups: 80 individuals including adolescents struggling with addiction (n=33), healthy adolescents (n=32), and addiction specialists (n=15), selected through purposive sampling until theoretical saturation was reached. Data were collected via in-depth semi-structured interviews and analyzed using the "Thematic Analysis" method proposed by Creswell and Clark (2017). To ensure trustworthiness, participatory strategies and member checking (Ross & Johansson, 2020) were employed. In the quantitative phase, the designed model was validated using the Delphi technique with 15 experts and a 94-item questionnaire.
 Results: Thematic analysis led to the identification of prevention strategies at three global levels: 1) Individual and interpersonal strategies (enhancing resilience, emotion regulation, and life skills), 2) Family-oriented strategies (modifying parenting styles, smart monitoring, and strengthening emotional foundations), and 3) Social, cultural, and environmental strategies (managing cyberspace, controlling access, and the deterrent role of schools). The Delphi results indicated that the designed model, comprising 94 extracted strategies, was approved by experts, achieving a high level of professional consensus regarding the components and the structure of the thematic network.
 Conclusion: The designed model provides a multi-level, networked, and indigenous framework, highlighting the necessity of synergy between individual, family, and social institutions. This model can serve as a basis for policymakers and educators to formulate targeted preventive programs in regions with similar characteristics to Birjand.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Addiction Prevention
  • Adolescents
  • Thematic Analysis
  • Delphi Technique
  • Mixed-Methods Approach

مراجع

  1. Miller, S., et al. (2025). Neural Plasticity and Identity Formation during the Transition to Adulthood. Annual Review of Psychology, 76, 211-235.
  2. Lopez, F., & Rodriguez, E. (2025). The Reward System and Peer Influence: Why Adolescents Take Risks. Brain and Cognition Quarterly, 33 (1), 12-29.
  3. Robertson, D. (2024). Gamification in Preventive Health: The Efficacy of Interactive Digital Platforms in Reducing Substance Seeking Behaviors among Gen Z. Computers in Human Behavior Reports, 13, 100355.
  4. Ding, X., & Zhang, Y. (2025). Emotional Regulation and Impulsivity as Predictors of Early Substance Initiation. International Journal of Behavioral Development, 49 (3), 340-355.
  5. Schmidt, L., Müller, J., & Wagner, A. (2025). Enhanced Family-Based Interventions: Longitudinal Effects of Emotional Literacy on Adolescent Substance Use Prevention. Journal of Family Psychology, 39 (2), 145-160.
  6. Thompson, R. (2025). Modernity and Mental Health: New Stressors for the 21st Century Teenager. Journal of Adolescent Health, 76 (3), 445-460.
  7. Garcia, M., et al. (2025). The Prefrontal Cortex and Executive Dysfunction in Adolescent Addiction. Neurobiology of Learning and Memory, 218, 107-124.
  8. Kim, S., & Lee, H. (2025). Trends in Synthetic Drug Consumption among Global Youth: A 2025 Update. Global Health & Epidemiology, 15 (4), 512-529.
  9. Anderson, K. J. (2025). The Critical Window: Adolescent Brain Development and the Neurobiology of Addiction. Journal of Developmental Psychology, 42 (1), 115-132.
  10. Taylor, B., & McKenzie, L. (2025). Synaptic Changes and Adolescent Substance Exposure: A Neuroscientific Approach. Journal of Neuroscience Research, 103 (4), e25410.
  11. Patel, R. (2025). Cognitive Impairment and Working Memory Deficits in Adolescent Drug Users. Neuropsychology Review, 35 (3), 410-428.
  12. Murphy, A., et al. (2026). Educational Disengagement and Adolescent Substance Abuse: Long-term Consequences. Journal of School Health, 96 (1), 88-105.
  13. Harris, P. (2025). Comorbidity of Anxiety Disorders and Substance Use in Post-Pandemic Adolescence. Clinical Child and Family Psychology Review, 28 (1), 45-63.
  14. Bryan, L., & Fisher, D. (2025). Ecological Systems Theory and Substance Use: A Multi-Level Analysis of Risk Factors in Youth. Adolescent Research Review, 10 (2), 201-218.
  15. Sanchez, G. (2025). Problem-Solving Skills and Sensation Seeking in High-Risk Adolescents. Journal of Youth and Adolescence, 54 (2), 156-172.
  16. Nelson, T., et al. (2025). Parenting Styles and Substance Use: A Cross-Cultural Perspective. Family Process Journal, 64 (1), 77-94.
  17. Walker, S., et al. (2025). Economic Inequality and Access to Psychoactive Substances: A Global Analysis. Social Science & Medicine, 320, 115-131.
  18. Roberts, D. (2025). Digital Environments and Adolescent Vulnerability: The Role of Social Media in Substance Normalization. Cyberpsychology & Behavior, 28 (5), 290-305.
  19. O’Brien, L. M., Harris, R., & Stewart, G. (2025). Neuro-inflammatory pathways and stress-induced vulnerability to substance use disorders in adolescence: A longitudinal neuroimaging study. Journal of Neuroscience Research, 103 (1),
  20. Chen, H., & Wang, Y. (2024). Digital peer influence: The impact of social media substance-related content on adolescent drug-using intentions and normative beliefs. Computers in Human Behavior, 151, 108024
  21. Lee, S. H., & Kim, Y. J. (2025). Social-Emotional Learning (SEL) in High Schools: A Meta-Analysis of Modern Prevention Models for Substance Abuse. Educational Psychology Review, 37 (1), 22-41.
  22. Gilson, K. (2025). Methodological Standards in Model Validation: Using Delphi Consensus for Health Interventions. Evaluation in Clinical Practice, 31 (1), 12-28.
  23. Bernard, A. (2024). The School as a Safe Ecosystem: Integrated Mental Health Services and Substance Use Prevention. Journal of School Counseling, 22 (3), 45-62.
  24. Castro, E., et al. (2025). Emotion Regulation Training and Adolescent Substance Misuse: A Randomized Controlled Trial. Journal of Adolescent Health, 76 (2), 210-225.
  25. . Creswell, J. W., & Clark, V. L. P. (2017). Designing and conducting mixed methods research. Sage publications.
  26. Joyce, R. (2025). Resilience-Based Interventions in Schools: A Longitudinal Study on Substance Abuse Prevention. Prevention Science Journal, 26 (2), 188-204.
  27. Martinez, J. L. (2025). Community-Based Prevention Models: Bridging the Gap between Theory and Practice. Journal of Community Psychology, 53 (2), 305-321.
  28. Morales, J. (2025). Smart Monitoring vs. Parental Control: A New Paradigm for Substance Abuse Prevention in the Family. Family Science Review, 29 (1), 88-104.
  29.  
  30. Park, S., & Choi, L. (2024). Prosocial Peer Affiliations as a Protective Buffer against Environmental Risk Factors in Adolescence. Social Development & Behavior, 33 (4), 567-585.
  31. Rose, J., & Johnson, C. W (2020). Contextualizing reliability and validity in qualitative research: Toward more rigorous and trustworthy qualitative social science in leisure research. Journal of leisure research, 51 (4), 432-451.
  32. Smith, J., & Williams, C. (2025). Peer Pressure and Social Validation in the Digital Age. Social Development Journal, 34 (1), 102-119.
  33. Zhang, Y., et al. (2025). Digital Literacy and Substance Use Normalization: A Cross-National Study of Social Media Environments. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 28 (2), 142-158.
مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد
دوره 68، شماره 1
فروردین-اردیبهشت1404
فروردین و اردیبهشت 1404
صفحه 282-302

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار